Fotoğrafla olan ünsiyetimiz, çoğunlukla bir makineyi dizginleme arzusuyla, ışığın ve gölgenin o teknik alfabesini öğrenmekle başlar. Ancak bir noktada, vizörden bakarken gördüğümüz şeyin sadece bir manzara değil, kendi iç dünyamızın bir yansıması olduğunu fark ederiz. İşte o an, fotoğrafın sadece "nasıl" çekildiği değil, "niçini" ve "neye tekabül ettiği" sorusu, bizi o raflardaki kadim dostların yanına, fotoğraf kuramı ve felsefesi kitaplarının kucağına iter.
Bu yolculukta Vilém Flusser, elimizdeki o pırıltılı makinelerin aslında birer "aygıt" olduğunu ve bizi kendi programları içine hapsetmeye çalıştığını fısıldar kulağımıza. Bizimkisi, o aygıtın egemenliğine karşı bir özgürlük mücadelesidir; her deklanşör sesi, bu teknolojik kuşatmada bir anlam yaratma çabasıdır. Walter Benjamin ise bizi fotoğrafın şafağına götürür; teknik çoğaltmanın o eşsiz "aura"yı nasıl erittiğini anlatırken, geleceğin cahilinin okuma yazma bilmeyen değil, bir fotoğrafı okuyamayan kişi olacağını hatırlatarak bizi birer "görsel okur-yazar" olmaya davet eder.
Fotoğraf, Mahmut Özturan’ın o bilgece bakışıyla, teknik bir oyuncak olmaktan çıkıp estetik ve etik bir sorgulama alanına dönüşür. Bir fotoğraf karesi, aslında bir düşünce atlasıdır. Bu atlasın içinde gezinirken Laleper Aytek, Virginia Woolf’a bir selam duruşuyla bize "kendine ait bir fotoğraf" yaratmanın, o öznel ve büyülü dili inşa etmenin yollarını işaret eder. Jale N. Erzen ise makine ile gözün o karmaşık dansını estetiğin süzgecinden geçirerek, bakmanın nasıl bir "görme" eylemine dönüştüğünü anlatır notlarında.
“İyi bir fotoğraf, parmakla değil, zihinle ve kalple çekilir.”
Bazen bir fotoğraf, John Berger’ın dediği gibi, sadece bir seçimdir; görünenin ardındaki o "hakikat kuantumu"nu yakalamaktır. Samih Rifat, "akla kara arası"ndaki o ince çizgide, fotoğrafın anlamını ve hissettirdiklerini bir nakkaş titizliğiyle işlerken; Levend Kılıç, fotoğrafın zamana karşı verdiği o hüzünlü ve "bozguna uğrayan" oyununu hatırlatır bize. Her kare, aslında geri gelmeyecek olanın yasını tutan birer Camera Lucida anıdır. Roland Barthes'ın meşhur punctum’u gibi, bazı fotoğraflar bizi ansızın bir yerimizden yaralar; çünkü onlar sadece görüntü değil, "olmuş-olmuşluğun" ölümcül kanıtlarıdır.
Peki, bu kadar ağır kuramın arasında nefes nerede? Tarık Yurtgezer, sezginin ve Japon estetiği Wabi-Sabi’nin sadeliğiyle imdadımıza yetişir. Kusurdaki mükemmelliği, anın geçiciliğindeki o samimi güzelliği fark etmemizi sağlar. Tıpkı Henri Cartier-Bresson’un o meşhur "karar anı"nda olduğu gibi; Pierre Assouline’in kaleminden dökülen hayat hikayesiyle tanıdığımız o "yüzyılın gözü", fotoğrafın aslında zihinsel bir süreç olduğunu, A. Tufan Palalı’nın vurguladığı gibi bir "Zen" disipliniyle birleştiğini gösterir bize.
En nihayetinde, Susan Sontag bizi o modern mağaramızda görüntülerle uyuşmamamız için uyarırken, Haluk Çobanoğlu o en can alıcı soruyu bırakır avucumuza: "Bu fotoğrafları neden çekiyoruz?" Çok çekmek değil, çok bakmak; çok biriktirmek değil, çok hissetmek. Henüz kapağı açılmamış Çerkez Karadağ kitapları gibi, keşfedilecek daha çok ufuk var.